Illustratie 1 - Eerste computer simulaties gemaakt door studenten architectuur aan de An-Najah Nationale Universiteit van Nablus.

Rekening houdend met de moeilijke politieke en economische situatie van Nablus, en door mijn ervaring met zelfhulpgroepen, ontstond het idee om een een laag-budget of zelfs zero-budget project op te zetten. Hierdoor werden we gedwongen om zeer systematisch de mogelijkheden tot zelfredzaamheid te exploreren. Het project zou daardoor ook dieper wortel kunnen schieten in de bevolking. Voorkomen moet immers worden dat mensen al te gemakkelijk zich op anderen richten om uit de problemen te komen en daardoor ook inactief worden als er geen 'redders' aanwezig zijn. De beste hulpverlening is deze die de eigen potenties ten volle mobiliseert. Vooral in samenlevingen als deze die gebukt gaan onder een bezettingsmacht en alle daarmee verbonden problemen, is empowerment en een zichzelf-dragende economie een goed startpunt dat ook op andere levensgebieden belangrijke positieve uitstralingseffecten kan hebben.

De stad als gezondheidskundige en ecologische omgeving.

Bloemen brengen in de stad, heeft verschillende betekenissen en vervult verschillende functies. Ik vernoem slechts:

-    Het kan het microbiologische klimaat verbeteren door een verhoging van de luchtkwaliteit in de Oude Stad. .
-    Bloemen brengen een ander type 'energie' in de Stad. Zij stralen schoonheid en vreugde uit. Dit kan een contrastfunctie hebben tegenover al de pijn en het lijden en het algemeen depressief klimaat dat er onder de bevolking heerst als gevolg van het permanent moeten leven onder levensbedreigende omstandigheden. .
-    Vele mensen reageren positief op de natuur. De globale impressie van de stad kan erdoor veel liefelijker mee worden. Een soort symbolische 'wadi', een plaats van rust en heling door de nabijheid van de natuur wordt erdoor gecreëerd - hoe klein deze natuur-ruimte ook mag zijn, zij is aanwezig en kan invloed uitoefenen. In de literatuur werden herhaaldelijk effectieve invloeden van dit soort omgevingen gerapporteerd.
-    Verschillende voorbeelden geven aan dat een esthetische omgeving in het algemeen geweld en criminaliteit tot op zekere hoogte positief beïnvloedt.
-    Het is altijd zinvol in schoonheid van de omgeving te investeren. Een 'bad van schoonheid' wordt welhaast universeel als een immens positieve ervaring aangezien. Het kan ook mensen aantrekken om de stad te bezoeken. Dit is zeker voor de toekomst van belang.

Het idee werd gelanceerd om een straat uit te kiezen en daarvan een modelvoorbeeld te maken dat elders kon worden nagevolgd. Het voorstel was de straat schoon te maken, eventueel zelfs de gevels, en bloemenplanten op bepaalde plaatsen aan te brengen. Op het CSC voerden we verschillende gesprekken en de uiteindelijke keuze is toen gevallen op Qaryoon Street in het oostelijke gedeelte van de stad. Het is een straat die begint op een open plein en loopt naar een van de poorten in de stadswal. Hier zijn enkele foto's van de straat alvorens het project van start ging (lente 2004):

Nablus: bloemenstad - stad van vrede.

De jarenlange bezetting door Israël heeft uiteraard diepe wonden geslagen in de lokale samenleving. Een hele rits zorgelijke neven-effecten kunnen worden vastgesteld. Ik ben er persoonlijk van overtuigd dat er geweldloze wegen zijn om uit de problemen te komen en dat deze meer voordelen, zeker op de lange termijn, bieden. In de literatuur over architectuur had ik een aantal indicaties gevonden dat de gebouwde omgeving vrij sterk de stemming van mensen (mede)beïnvloedt en dat esthetisch mooie omgevingen in hoge mate kunnen bijdragen tot het voorkomen van geweld in allerlei vormen. Derhalve was het slechts een kleine stap om de boodschap van vrede via de gebouwde omgeving te verspreiden en daarmee de bevolking behulpzaam te zijn bij het vinden van duurzame oplossingen voor de ernstige problemen die ze ondervindt. Ik heb vele vrienden in Nablus die voorstander zijn van geweldloze strategieën.

Uiteraard, is er veel meer nodig in de Oude Stad om het bewustzijn van de bewoners te openen voor geweldloze opties, maar desalniettemin kan dit initiatief een van de vele bijdragen zijn om het Midden-Oosten te steunen in zijn zoektocht om uit de spiralen van geweld te komen. Niemand beweert dat een dergelijk project de loop van de geschiedenis kan ombuigen, maar, dit gezegd zijnde, wil dit evenmin zeggen dat we passief moeten afwachten. Het brengen van bloemen in de stad zal zeker zijn invloed hebben, ook al is de invloed op politiek vlak beperkt. In ieder geval kan het een zekere hoop brengen, en de Israëlische bezettingsmacht attent maken op het diepe verlangen van de Palestijnen naar vrede. Kan er een sterker symbool van 'liefdesenergie' zijn dan het tooien van een stad met bloemen’?  Dit soort initiële ideeën worden uiteraard bediscussieerd en daaruit groeien weer nieuwe inzichten en suggesties die mogelijk tot nieuwe onderdelen in de toekomst kunnen leiden.

Eerste realisaties (De eerste fase)

In de lente van 2004 werd gestart met het verdelen van bloemen in Qaryoon Street. De bewoners werden persoonlijk huis aan huis bezocht en uitgenodigd om aan het project deel te nemen. Niemand weigerde, integendeel, iedereen was blij verrast dat er belangstelling was voor hun woon- en leefsituatie. In dit opzicht was het dus een gemakkelijk initiatief. De bewoners werden bezocht door Harry Michiels en Karam Halawa.

Illustratie 3 - Qaryoon Street in juni 2004 nadat de eerste reeks bloembakken geplaatst waren. (Foto's van Karam Halawa).

Als je een impressie wilt hebben van de huidige situatie, klik dan hier.

Tijdens de ontwikkeling van het project zelf groeiden de ideeën en ontstonden nieuwe om de woonomgeving en de esthetiek in de Oude Stad te verbeteren. Vandaar dat we het brengen van bloemen de 'eerste fase' noemen. Daaraan werden een aantal vervolgfasen toegevoegd.

Fase 2 Zonnelampen
In Europa kwamen er een reeks erg goedkope lampen op basis van zonne-energie op de markt. We onderzoeken nu mogelijkheden om zonnelampen te gebruiken voor het verlichten van de Oude Stad. Er wordt samengewerkt met het Energie Onderzoekscentrum van de Universiteit. We hebben ook in het bijzonder belangstelling om planten en bloemen in de nogal donkere gangetjes van de stad aan te planten. Deze donkere plaatsen kunnen met licht een veel vrolijker uitzicht krijgen. Als deze technologie toepasbaar is, zullen we ze trachten uit te breiden en toepassen in andere delen van de stad, eventueel daarbuiten ook. De initiële denkbeelden moeten evenwel nog een lange weg afleggen alvorens ze in de praktijk inzetbaar zijn en dat er een 'ecologisch paradijs' op basis van 'natuurlijke' energie bronnen tot stand komt. Uiteraard is het een belangrijke doelstelling. Nablus ligt vrij nabij woestijngebieden. Het heeft het voordeel dat het klimaat uitermate geschikt is voor het toepassen van zonne-energie.

Fase 3 Andere omhulsels voor de water reservoirs
Modernisering is onvermijdelijk omdat mensen hun leefcomfort willen verhogen. Maar soms worden daarvoor nieuwe technologieën toegepast op een wijze dat zij een bedreiging vormen voor de esthetische aanblik van een stad. De overal aanwezige zwarte watertanks is een element dat in aanmerking komt om anders te worden aangepakt. Samen met een van mijn Palestijnse vrienden, de architect Ismail Badarin worden alternatieven gezocht. Enkele bruikbare designs zijn al ontwikkeld, die als een derde fase van het project gepland zijn. Een paar computer simulaties kunnen onze denkwereld goed illustreren.

Illustratie 4 - Een eenvoudige overschildering van de watertank in de kleuren van de heuvels van Nablus maakt ze al in hoge mate 'onzichtbaar'.

Fase 4 Camouflage van kabels
Aanvankelijk was ook gepland om de elektrische bedrading die overal open en bloot in de stad zichtbaar is, te bedekken. We waren van plan om een of andere camouflage ervoor te ontwikkelen. We kwamen er echter achter dat de Duitse overheid een aanbod had gedaan om het hele elektriciteitsnet in de Oude Stad te vernieuwen waarbij de kabels onzichtbaar zouden worden. Onze denkbeelden werden aldus overbodig.

Fase 5 Een ander soort luifels in de straten.
De eenvoudige luifels zijn een andere verstorende factor in het straatbeeld. Zonwering is noodzakelijk voor mensen en voor de handel. In samenwerking met Ismail Badarin ben ik mogelijkheden aan het uitwerken om glas en plexiglas (gedeeltelijk ) te gebruiken als alternatief voor het eenvoudige metaal dat overigens snel roest. Dit onderdeel is nog maar in de ontwikkelingsfase. Hopelijk kunnen we snel resultaten laten zien.

En nadien?

De Oude Stad heeft veel meer nodig dan dit bloemenproject alleen om te renoveren. Er zijn meer grootschalige renovatie en nieuwbouwprojecten nodig en verschillende nieuwe activiteitsvormen om welvaart aan zijn bevolking te brengen. Onvermijdelijk komen we de grenzen tegen van het eigen project.

We hopen vrij spoedig onze inzichten te kunnen verdiepen en de nodige technologie op te sporen om het bioklimaat van straten en huizen te verbeteren. We willen ook een meer duurzame en meer ecologisch verantwoorde potten voor de bloemen vinden, en de mogelijkheden verkennen om het watergebruik te beperken via aquakultuur. Het is ook de bedoeling wegen te zoeken om de kennis over het zelf onderhouden van planten te verhogen bij de deelnemers aan het project. Voor zover er een maatschappelijke draagvlak is, kan het project als een uitvalsbasis dienen voor het CSC om nieuwe typen van samenlevingsopbouw te ontwikkelen in de Oude Stad. Uiteraard hebben we een aantal ideeën, maar deze moeten eerst grondig met vele betrokkenen besproken worden en verder rijpen alvorens ze in de praktijk kunnen worden toegepast. Met belangstelling wordt er naar uitgekeken wat mogelijk wordt!

Zaadjes verspreiding zich... Uitbreiding van het project naar andere steden.

Sommige collega's die ons in de zomer van 2004 bezochten waren geïnteresseerd om deel te nemen aan het project, de basisinspiratie over te nemen en te willen zoeken naar aangepaste vormen in de eigen situatie van de publieke ruimte in hun steden. Uiteraard was het team in Nablus erg geïnteresseerd in een uitbreiding van het projekt, en werden de nieuwe samenwerkingen hartelijk begroet.

Het Amman Community Development Centre van de Universiteit van Jordanië is in een voorstad van Amman gelegen, min of meer aan de rand van de stad. Het is een laag-inkomens buurt met een erg gemengde woonsituatie. Er zijn een aantal erg problematische woonsituaties die vaak met sociale problemen zijn verbonden.

De volgende activiteiten zijn gepland:

Amman heeft al een behoorlijke traditie van het gebruik van bloemen en planten in de woonomgeving. Ons project wil daarbij aansluiten en daarop voortbouwen. Onderstaand een mooi voorbeeld van 'huiscultuur' dat we op de markt vonden.

2) Dit bloemenbed zal 's avonds verlicht worden met zonnepanelen.

3) Een groep van bejaarden zal gevormd worden die zorg zal dragen voor de bloemen (water geven, snoeien, aarde verversen, enz.). Het kan mogelijkheden scheppen voor bejaarden om nieuwe rollen in de lokale gemeenschap op te nemen.

5) De School voor Schone Kunsten van de Universiteit van Jordanië zal worden gecontacteerd om mogelijkheden te onderzoeken om een aantal kunstwerken in de publieke ruimte te brengen van de school.

Hier is alleen een eerste stap aangegeven. Zeer zeker is dat dit project zich in de toekomst verder zal ontwikkelen. We hebben feed-back nodig van de locale bevolking om mogelijkheden te ontwikkelen.

Het project zal verbonden worden met andere projecten die binnen het CDC is uitvoering zijn, in het bijzonder het werk met oudere mensen.

We konden al bloemen planten op een van de zijgevels van de lokale school.

² Voor informatie over het Amman Community  Development Center, zie: http://www.mmep.mcgill.ca/index.php/centres/56